اپیدمیولوژی دارویی و اقتصاد دارو

کارشناس مسئول :دکتر پیام پیمانی -استادیار و متخصص فارماکولوژی(فارماکواپیدمیولوژی) مرکز تحقیقات سیاستگذاری سلامت

معرفی موضوع :
همگام با پیشرفت رو افزون علوم دارویی و معرفی ترکیبات دارویی جدید و موثر بحث عوارض و اثرات دارویی بر روی انسان ها پس از ورود دارو به بازار(فاز چهارم کارآزمایی بالینی) مطرح می شود. علی رغم تحقیقات طولانی و مفصل بر روی حیوانات و سپس کارآزمایی های بالینی داروها بر روی انسان باز هم پس از ورود دارو به بازار شاهد عوارض جانبی مهم م جدی و اثرات متفاوت درمانی در انسان ها می باشیم. دانش فارماکواپیدمیولوژی(اپيدميولوژي دارویی) برای پاسخ به این سوالات و مسائل بوجود آمده است.
افزایش آمار بروز عوارض ناخواسته دارويي و رشد مرگ و مير و بستري شدن بيماران در جهان منجر به انجام مطالعات گسترده در اين زمينه شده است. از ان جا كه 70-20 درصد اين عوارض قابل پيشگيري هستند با انجام تحقيقات لازم مي توان ميزان هزينه هاي بستري شدن را كاهش داد و جان افراد زيادي را نجات داد. مجموعه اين اتفاقات منجر به ايجاد و گسترش رشته اپيدميولوژي دارويي شد. (جدول 1)
منظور از اپيدميولوژي دارویی علم مطالعه کاربرد و استفاده و بررسی اثرات مطلوب و نامطلوب داروها بر روي جمعيت انساني.
اين علم تركيبي از فارماكولوژي و اپيدميولوژي مي باشد.(شكل 1)
 

جدول1: تعداد عوارض ناخواسته دارويي گزارش شده به اداره غذا و دارو(FDA) آمريكا در دوره 5 ساله
سال گزارش سیستم به FDA گزارش به کارخانجات دارویی کل گزارشات
۲۰۰۴  ۲۱۶۵۵  ۴۰۱۲۷۵  ۴۲۲۹۳۰
۲۰۰۵  ۲۵۳۱۲  ۴۳۸۵۰۷  ۴۶۳۸۱۹
۲۰۰۶  ۲۰۹۷۷  ۴۵۰۴۱۷  ۴۷۱۳۹۴
۲۰۰۷  ۲۳۰۳۳  ۴۵۹۱۲۱  ۴۸۲۱۵۴
۲۰۰۸  ۳۲۸۹۹  ۴۹۳۶۲۸  ۵۲۶۵۲۷


يكي از مهمترين ابزارهاي تحقيقات اپيدميولوژي دارویی وجود بانك اطلاعاتي است. انواع بانك هاي اطلاعاتي كه در اين مطالعات استفاده مي شود شامل:
1- بانك اطلاعات دارويي كه براي پرداخت هزینه ها و ثبت داروهاي ارائه شده توسط داروسازان وجود دارد.
2- بانك ثبت الكترونيك اطلاعات پزشكي كه در بيمارستان و کلینیک ها وجود دارد.
3- بانك اطلاعاتي پژوهشگران كه به عنوان منبع ثانويه استفاده مي شود.

با انجام مطالعات اپيدميولوژي دارويي به انواع سوالات زير مي توان پاسخ گفت:
الف) الگوي مصرف:
- الگوي مصرف بهينه دارو چيست؟
- چگونگي مصرف دارو در گروهي خاص(سالمندان، كودكان، زنان و ...)
ب) سلامت و ايمني:
- عوارض ناخواسته دارويي ديده شده در هر دارو
- تداخلات دارو براي دو گروه دارويي
- شدت بروز تداخلات دارو – دارو
پ) كارايي:
- سودمندي باليني هر دارو
- ميزان سودمندي داروييA نسبت به داروB
ت) ارزيابي اقتصادي:
- هزينه اثربخشي درمان بيماري خاص با دارويي مشخص


در جدول شماره 2 انواع مطالعات مورد استفاده در اپيدميولوژي دارويي را مشاهده مي نماييد.


جدول2: انواع مطالعات و مثال ها
هدف مطالعه نوع مطالعه مثال ها و سوالات پژوهشی
توصیفی مطالعات موردی - گزارش موارد - مطالعات شیوع - چه مقدار از مریضان به رژیم دارویی خاصی پایبند هستند؟
-چه تعداد از پزشکان به علت عوارض ناخواسته دارویی روش درمانی خود را تغییر می دهند؟
کشف ارتباط ها مطالعات همگروهی - مطالعات مورد-شاهدی -مقطعی - فاکتور های مرتبط در پایبندی به رژیم دارویی خاص
رابطه علی و معلولی کارآزمایی بالینی - آیا طراحی و معرفی سیستم ثبت الکترونیک جدید باعث کاهش نسخه های نادرست و تجویز های نابه جا می شود؟

 

گزارش مورد: براي مثال گزارش مشاهده عارضه خاص به دنبال مصرف دارو در يك فرد است

گزارش موارد:
مجموعه اي از بيماران هستند كه يك داروي خاص را مصرف كرده اند و عارضه خاصي را نشان داده اند.

مطالعات اكولوژيكي:
از اين مطالعه براي مثال ارتباط بين ميزان مصرف آنتي بيوتيك و ايجاد مقاومت آنتي بيوتيك بررسي مي شود.

مطالعات موردي- شاهدي:
در اين نوع مطالعه افراد بيمار با گروه كنترل غير بيمار مقايسه مي شود. افرادي كه بيماري خاصي دارند و با گروه شاهد سالم از نظر آن بيماري مقايسه مي شود و مصرف دارو ها را در هر گروه بررسي مي كنند. اين نوع مطالعه براي بيماري هاي نادر که حجم نمونه كوچك است مفيد است. در اين مطالعات وجود يا عدم وجود بيماري مهم است.

همگروهي:
در اين بررسي طبقه بندي بر اساس در معرض قرار گرفتن يا  نگرفتن و سابقه بيماري صورت مي گيرد.براي مثال زنان يا مردان را كه داروي خاصي مصرف كرده اند با گروه مشابه آن ها كه  داروهاي ديگري استفاده كرده اند بصورت آينده نگر يا گذشته نگر مقايسه مي شود.
دلايل انجام مطالعات اپيدميولوژي دارويي:

1- براي ايجاد مقررات دارويي
2- تاييد داروجدید براي ورود به بازار
3- بازاريابي
4- بررسي فرضيه ها
 

منابع و سایت های مفید : 

1-Textbook of Pharmacoepidemiology, Brian L. Strom and Stephen E Kimmel (2010)

2- Pharmacoepidemiology: Principles and Practice, Brenda Waning and Michael Montagne (2000)

3-Understanding Pharmacoepidemiology, Yang, Yi (2010)

4- Introduction to Pharmacoepidemiology: concept and terminology, Payam Peymani & Siamak Sabour (2013)


معرفی سایت:

www.pharmacoepi.org

The International Society for Pharmacoepidemiology (ISPE)


 
مرکز تحقیقات سیاستگذاری سلامت
آدرس :شیراز، خیابان زند، دانشکده پزشکی 
ساختمان شماره 2- طبقه هشتم
کد پستی : 45794-71348
تلفن و فاکس:07132309615
ایمیل:health.policy.research@ gmail.com